الملخص إن الأدب المقارن بحث أدبی ظهر فی عالم الأدب فی القرن التاسع عشر، ویعد فرنسا المهد الأول للدراسات المقارنة، فجعل الأدباء الفرنسیون له حدودا، کاقتصاره بالأدب دون الفنون الأخری، واختلاف اللغة، و وجود الصلة بین الأدبین أو الأدیبین.ولنشأة هذا الفرع الأدبی الجدید عوامل کثیرة منها: ظهور النزعة العالمیة، والدراسات العلمیة، واتساع الأفق الأدبی إثر تطورات ثقافیة کنشاط حرکة الترجمة، وظهور الطباعة، واختراع وسائل المواصلات.فسرعان ما تسرب إلی الآداب الأخری، ومنها إلی الأدب العربی، فمن الأدباء العرب الذین حاولوا أن یفوزوا بالسباق فی هذا المجال، هم سلیمان البستانی فی مقدمته علی الإلیاذة، وأحمدشوقی فی مسرحیته کیلوباترا، وإلیاس أبوشبکة فی کتابه روابط الفکر والروح بین العرب والفرنجة، وروحی الخالدی فی کتابه تاریخ علم الأدب عندالإفرنج والعرب، وفیکتورهوغو.

الترجمة هی الخطوة الأولی لانتشار أدب أجنبی فی بلد ما، ولذلک تشغل دراستها مساحة واسعة من اهتمامات الأدب المقارن، والنتائج التی ننتهی إلیها من جراء الترجمة مفیدة جدا فی أی عصر وأی مکان.ومن الصعب جدا - إن لم یکن مستحیلا - الإلمام بکثیر من اللغات العالمیة، فلهذا یضطر الباحثون المقارنون إلی اعتماد الترجمات.والمتابع لحرکة الترجمة الأدبیة فی إیران یلحظ بوضوح أن رافد الترجمة قد أتی دوره متأخرا و متواضعا جدا فی نقل نظریة المقارنة، الأمر الذی أدی بالفعل إلی جهل کثیر من الدارسین والجامعیین الإیرانیین لتطورات الأدب العالمی المقارن، وإلی قیام بعضهم بدراسات لاتدخل فی صمیم الأدب العلمی المقارن فی أغلب الأحیان.و هذا المقال یلقی أضواء علی رافد الترجمة فی الأدب الفارسی المقارن، و یعرض لأهم الکتب والدراسات التطبیقیة المقارنة التی تم نقلها إلی الفارسیة.

لاشک أن نظریة الأدب المقارن نظریة حدیثة من حیث کونه لونا من البحث الأدبی یعنی بالعلاقات الأدبیة الدولیة، و هجرة الأفکار والأذواق، والمبادلات المختلفة بین الأدب والفنون الجمیلة والعلوم الإنسانیة.و قد دخل الأدب المقارن إلی الجامعات الإیرانیة منذ وقت مبکر علی ید الدکتورة سیاح، و لکن هذا اللون من البحث الأدبی لم یکن محظوظا قط فی إیران. و فی هذا المقال حدیث بالغ الإیجازعن نشأة الأدب المقارن فی إیران و عن رواده الأوائل، کما فیه حدیث عن أهم التحدیات التی ظلت و ماتزال تعرقل مسیرة الأدب المقارن فی هذه البلاد.

إنّ لکلّ مدرسة من مدارس الأدب المقارن ذات اتجاهات أدبیة؛ موقفها الخاصّ تجاه النقد الأدبی. فبینما تکرّس المدرسة الفرنسیة للأدب المقارن على دراسة العلاقات التاریخیة للآثار الأدبیة فی ضوء رصد التأثیر المتبادل بینهما من دون اهتمام بقضایا النقد والجمالیات الأدبیة عبر دراساتها. فی الحقیقة؛ زبدة قولهم هی أنّ الباحثین فی الأدب المقارن لیسوا نقاداً والنقاد لیسوا من المقارنین. أمّا المدرسة الأمریکیة فی الأدب المقارن، التی بدأت مع المحاضرة التی ألقاها "رینیه ویلیک"، فإنّها تعدّ کنقطة انطلاقة لاحتکاک الأدب المقارن بالنقد الأدبی والتوفیق بین مناهج الأدب المقارن والنقد الأدبی ثم الدمج بین مناهج الأدب المقارن والنقد الأدبی بحیث یکمل بعضهما البعض. وفی السیاق ذاته إنّ من أبرز خصائص المدرسة الأمریکیة للأدب المقارن، أنّها تعیر أهمیة قصوى للجمالیات الفنیة المنضویة تحت النصوص الأدبیة وخلاصة قولهم هی؛ أنّ الأدب المقارن والنقد الأدبی أمران متداخلان لدرجة یمکننا اعتبارهما وجهین لعملة واحدة. وأما هذا البحث فإنّه یحاول واعتمادا على المنهج الوصفی التحلیلی، دراسة کیفیة تفاعل المدارس الأدبیة للأدب المقارن مع مسارات النقد. ومن أهمّ النتائج التی تفیدها هذه المقالة هو أن بین المدارس الأدبیة للأدب المقارن ولاسیما المدارس الأمریکیة والألمانیة والسلافیة منها وبین النقد الأدبی علاقة عضویة أو بنیویة. وبناء على ذلک نستطیع القول إنّ دراسة النماذج الأدبیة الراقیة وبمعزل عن النظر فی الأبعاد الجمالیة والاتجاهات الأدبیة الکامنة فیها تعدّ عملیة مبتورة غیر مکتملة. آخذاً بنظر الاعتبار إنّ المدرسة الأمریکیة للنقد تتطرق أثناء دراستها إلى بحث جمالیات النص الأدبی کمهمّة أساسیة من مهامها الأدبیة.

چکیده فارسی: نظریة ادبیّات تطبیقی، نظریة نوینی است از آن رو که فلسفه آن بر مطالعة ادبیّات در آن سوی مرزهای زبانی، فرهنگی و بین رشته ای مبتنی است. ادبیّات تطبیقی نخست در فرانسه و دیگر کشورهای غربی پدید آمد؛ آنگاه از نیمة قرن بیستم به دانشگاه های جهان سوم درآمد. غنیمی هلال (د 1968) بنیان گذار ادبیّات تطبیقی علمی در کشوهای عربی است. بعدها ادبیّات تطبیقی در کشورهای عربی پژوهشگران بزرگی را شاهد بود که از آن جمله اند: طاهر مکی، سعید علوش، عزالدّین مناصره، حسام الخطیب و. . . . حسام الخطیب را می توان بزرگ ترین و پرتألیف ترین تطبیق گر عرب زبان دانست. وی همچنین تحوّلات ادبیّات تطبیقی جهان را بیش از سایر هم وطنان خویش رصد می کند و بیشترین اطّلاعات و مدارک را درخصوص ادبیّات تطبیقی در عرصه های جهانی و عربی دارد. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و نقد شکلی و محتوایی می کوشد تا کتاب آفاق الادب المقارن عربیّاً وعالمیّاً را بررسی کند. خطیب در این کتاب نگرشی تکامل یافته و مبتنی بر تخصّص و تجربة شخصی درزمینة تدریس و تألیف و حضور در کنفرانس های عربی و بین المللی ارائه داده است. نیز به تصحیح مسائل مربوط به تاریخچة ادبیّات تطبیقی در کشورهای عربی می پردازد و می کوشد تا میان ادبیّات تطبیقی عربی و تجربه های جهانی پیوند برقرار سازد. او به معرّفی تجربة علمی و شناختی عرب ها از این دانش، از اواسط دهة سی قرن گذشته تا اوایل دهة نود می پردازد و می کوشد تا دیدگاهی عربی در این زمینه به دست دهد؛ دیدگاهی مشتمل بر تلاشی مجدّانه و خالصانه به منظور ارتقای ادبیّات تطبیقی عرب. در خاتمه نیز برخی کتاب های تئوری عربی را به بررسی و نقد می گذارد؛ بنابراین کتاب پیش گفته یکی از بهترین آثار عربی درزمینة ادبیّات تطبیقی است. چکیده عربی: نظریة الأدب المقارن نظریة حدیثة من حیث کونه لوناً من البحث الأدبی تقوم فلسفته علی دراسة الأدب خارج حدوده اللغویة والثقافیة والمعرفیة. وقد دخل الأدب المقارن العلمی جامعات العالم الثالث منذ منتصف القرن العشرین فصاعداً. ویعتبر غنیمی هلال (المتوفی 1968) مؤسس الأدب المقارن العلمی فی الأقطار العربیة، کما شهدت المقارنة العربیة لحدّ الآن باحثین کباراً منهم مثلا الطاهر مکی وسعید علوش وعزالدین المناصرة وحسام الخطیب، وهذا الأخیر من أکبر المقارنین العرب وأوفرهم نشاطاً ومتابعةً لتطور الأدب العالمی المقارن، وأکثرهم حیازةً للمعلومات والوثائق المتعلّقة بالأدب المقارن علی الصعیدین العالمی والعربی. وهذا المقال باعتماد المنهج الوصفی-التحلیلی والاهتمام النّقدی بالجانبین الشکلی والمضمونی یتناول کتابه آفاق الأدب المقارن عربیّاً وعالمیّاً بالدراسة. ویقدّم الخطیب فی هذا الکتاب نظرةً متکاملةً تعتمد علی خبرته فی مجالات التدریس والتألیف وحضور المؤتمرات العربیة والدولیة، ویصحّح فیه بعض القضایا المتعلّقة بتاریخ الدراسات المقارنة فی البلدان العربیة کما یحاول أن یصل بین الأدب العربی المقارن والتجربة العالمیة، ویُقدّم عَرضاً للتجربة المعرفیة الّتی باشرها المقارنون العرب منذ منتصف الثلاثینیات إلی مطلع التسعینیات ویسعی لصیاغة وجهة نظر عربیة فی الأدب المقارن تنطوی علی سعی جادّ ومخلص لخدمة الارتقاء بالأدب المقارن العربی، وفی الختام یتناول بالدرس والنقد عدداً من الکتب العربیة الّتی عُنیت بالجانب النظری للأدب المقارن. فالکتاب من أفضل المؤلّفات العربیة فی مجاله.

امروزه ادبیات تطبیقی جایگاه ویژه ای در میان رشته های ادبی دارد و نقش انکارناپذیری را در بیان روابط و کنش و واکنش میان آن ها ایفا کرده است. به علاوه، با نشان دادن نقاط ضعف و قوت هرکدام غنای ادبیات ملت ها را به ارمغان آورده است. کتاب الأدب المقارن فی الدراسات المقارنة التطبیقیة، اثر داود سلوم، در حوزة ادبیات تطبیقی است که سعی دارد ضمن بیان مختصری از نظریه ها و مکتب های ادبیات تطبیقی حجم درخورتوجهی از آثار فرهنگی و ادبی ِعربی و غیرعربی و نیز اثرپذیری و اثرگذاری آن ها را به نمایش گذارد تا بدین وسیله پیشینه ها، توان مندی ها، و اثر هرکدام در غنای دیگری را نمایان کند. گفتار پیشِ رو با هدف معرفی اثر یادشده و بیان نقاط ضعف و قوت آن به شیوه ی توصیفی تحلیلی نگاشته شده است و نتایج نشان می دهد که کتاب ضمن توفیق در بخش هایی از اهداف خود، در بخش های دیگری کاستی ها و چالش هایی دارد.

تعتبر الصورولوجیا أو علم الصورة فرعٌ من فروع الأدب المقارن وهو البحث عن صورة الآخر الأجنبی فی النصِّ الأدبی. یتیحُ لنا علم الصورة معرفة الإنسان للإنسان وعبر هذه المعرفة یبرز لنا الجوهر المشترک للإنسانیة. وعند ذاک ننطلق إلی عالم الأخوة التی تجمع الأنا بالآخر. ولو تأملنا هذا الجوهر لوجدناه لا یتبلور إلّا بالتفاعل مع الآخرین؛ من هنا تبرز أهمیة الدراسات الأدبیة المقارنة التی تقوِّم علاقاتنا مع الآخر. عبدالوهاب البیاتی یکون من عملاقة الشعراء فی الشعر العربی المعاصر الذی اختص قصائداً کثیرةً فی دیوانه إلی عرض صورة الآخر وفی کم کبیر من هذه القصائد یعرض صورة الفنانین الآخرین وفی ضمن هذه القصائد أنشد ثلاث قصائد فی وصف الفنانین الکردیین: عبدالله کوران، ویاشار کمال، وایلماز غونیه. مناخ التعایش السلمی الذی بدأ یظهر فی العالم، یبرهن لنا أهمیة الدراسات الصورولوجیة إذ لوحظ ان الصور التی تقدمها الآداب القومیة للشعوب الأخری تشکل مصدراً أساسیاً من مصادر سوء التفاهم بین الأمم والثقافات سلباً وإیجاباً کما قد تمثّل الأنا العربی فی شعر البیاتی منظومة علاقات مع آخر الفنان الکردی فی إطار کلُّه صداقةٌ وودٌّ وتمجیدٌ. تحاول هذه المقالة من خلال المنهج الوصفی – التحلیلی وفی ضوء النقد المقارنی أن تتوقف عند مواقع تصویر البیاتی عن آخر الفنان الکردی المتمثِّلِ فی عبدالله کوران، ویاشار کمال، ویلماز غونیه. والنتائج تدلُّ علی أنَّ الشاعر قد عرض صورة آخر الفنان الکردی فی صورة التسامح؛ وهذا النوع من قرءاة الآخر یعتبر من أجمل صور قرائته، والحالة الوحیدة للتبادل الحقیقی التی تسود علیها روح الموضوعیة.

چکیده فارسی:ادبیات منظوم و منثور را به دو بخش کلی تقسیم کرده اند: جد و هزل.جدیات شامل نوشتارهای اخلاقی، عشقی، رزمی و بزمی است؛ و آثار مکتوب غیرجدی، مواردی مانند طنز، هجا، فکاهی، لطیفه، بذله، مطایبه، شوخی، مسخرگی، و انتقاد را در بر می گیرد.در نوشتارهای بازمانده از ادب پیشین فارسی، جز درباره هجا چیزی درخور توجه درباره ادب غیرجدی نیامده است و اگر گاهی در متون ادب فارسی، مطالبی دیده شود، غالبا هجو را به جای هزل یا دیگر متفرعات غیر جد به کار برده اند.ادبای عرب، شعر دوره جاهلیت و صدر اسلام را از جهت اغراض و مقاصد به بیش از ده قسم تقسیم کرده اند که قسم پنجم را به هجا اختصاص داده اند و در تعریف آن گفته اند: «هجا برشمردن قبایح و نفی مکارم است از شخصی یا قوم و قبیله ای. . .» (رهنما،6:1364). ادبای پیشین ایران هم با تغییرات و دگرگونی هایی در تقسیم اغراض و مقاصد شعر، همین اقسام را با ضمایمی یاد کرده اند و اغراض شعر را در ده شیوه محدود کرده اند، چنانکه خاقانی در مقام مفاخره و برتری خود بر عنصری گفته است:ز ده شیوه که آن حیله شاعری است      به یک شیوه شد داستان عنصریو صبا نیز به پیروی از پیشینیان، چنین سروده است:سخن چیست در این نشیب و فراز       یکی گوی و من ترک ده گوی باز چکیده عربی:تم تقسیم الأدب المنظوم والمنثور إلی فرعین رئیسین: الجد والهزل. یشمل فرع الجد: الکتابات الأخلاقیة، والغرامیة، ومعارک الحرب، والحفلات، بینما یشمل فرع الهزل: الطنز، والهجو، والفکاهة، واللطیفة، والنکتة، والمطایبة، والمزاح، والسخریة، والانتقاد، و...  إلخ. وبغض النظر عن الهجو لم تعالج الکتابات المتبقیة من الأدب الفارسی القدیم، أدب الهزل معالجة وافیة، وإن وجد هذا الفرع أحیانا بین طیات نصوص الأدب الفارسی، فإنه استخدام للهجو بدل الهزل. أما أدباء العرب فقسموا شعر الجاهلیة وصدر الإسلام من حیث الأغراض إلی أکثر من عشرة فروع خصصوا الفرع الخامس للهجاء وقالوا فی تعریفه: «الهجاء یعنی ذکر مساوی شخص أو قبیلة وسلب المحامد عنهما.» والأدباء الإیرانیون القدماء أیضا ذکروا هذه الفروع بعد تغییرات فی تقسیم أغراض الشعر حیث حدّدوها فی عشرة فروع.

علم الصورة (Imagologie) هو البحث عن صورة الآخر الأجنبی فی النص الأدبی. یتیح لنا علم الصورة معرفة الإنسان للإنسان و عبر هذه المعرفة یبرز لنا الجوهر المشترک للإنسانیة. و عند ذاک ننطلق إلی عالم الأخوة التی تجمع الأنا بالآخر. و لو تأملنا هذا الجوهر لوجدناه لا یتبلور إلا بالتفاعل مع الآخرین، من هنا تبرز أهمیة الدراسات الأدبیة المقارنة التی تقوم علاقاتنا مع الآخر.عبدالوهاب البیاتی وشیرکو بیکهس من عمالقة الشعراء فی الشعر العربی والکردی المعاصرین، و أنشد کل منهما قصیدة فی وصف مایاکوفسکی الروسی، و قد تمثل الأنا العربی والکردی فی شعرهما منظومة علاقات مع الآخر فی إطار کله صداقة و ود وتمجید.تحاول هذه المقالة من خلال المنهج الوصفی - التحلیلی والمقارنی أن تتوقف عند مواطن التلاقی والخلاف فی تصویر البیاتی و بیکهس عن الآخر الروسی المتمثل فی مایاکوفسکی. والنتائج تدل علی أن الشاعرین قد عرضا صورة الآخر الروسی فی صورة التسامح، و هذا النوع من قراءة الآخر یعتبر من أجمل صور قرائته، والحالة الوحیدة للتبادل الحقیقی.

در دهه هفتاد هجری شمسی در گروه های زبان و ادبیات عربی از طرف کمیته برنامه ریزی وزارت علوم، دو واحد درس به نام ادبیات تطبیقی در دوره کارشناسی –به جای دوره ارشد و دکترا- گذاشته می شود، در چنین احوالی بنده اقدام به تالیف کتابی می کنم به نام الأدب المقارن (دراسات نظریه وتطبیقیه) تا علاوه بر نیاز دانشجویان، نیاز برخی از استادان و همکاران جوان کشور را پاسخ دهم. این کتاب که حاصل مطالعه دقیق و به اصطلاح شیره کشی ده ها منبع معتبر در حوزه ادبیات تطبیقی است از اول این هدف را دنبال می کرد تا این علم را به طور روشمند، علمی، با رعایت شکل گیری تدریجی آن در بستر تاریخ، با ملاحظه رویکردهای مختلف آن و با زبانی ساده و روان و با لحاظ کردن نیازهای بومی دانشجویان و استادان جوان در دو حوزه نظری و تطبیقی معرفی کند تا با مطالعه آن در طول یک ترم علاوه بر معلومات لازم، افق های جدید و فراوان فراروی آن ها گشوده شود و بتوانند در آینده درباره آن ها به تحقیق بپردازند. اینک این کتاب، توسط دو تن از استادان محترم به نام های محمود حیدری از دانشگاه یاسوج و فرهاد رجبی از دانشگاه گیلان مورد نقد و ارزیابی واقع می شود.